Dikkat Azit Var!

Dikkat Azit Var!

Bugun Murat’tan ogrendim, birkac gun once ODTU Kimya bolumunde, arastirma laboratuvarlarindan birinde bir patlama gerceklesmis. Bir doktora ogrencisi yuzunden ve boynunden ciddi bir sekilde yaralanmis. Ama hayati bir tehlike yokmus ve sans eseri gozune de herhangi bir cam kirigi gelmemis neyseki. Oncelikle gecmis olsun kendisine. Umarim yuzundeki yaralar da kalici bir iz birakmazlar (iyimser mode on).

Eksi Sozluk‘ten okudugum kadariyla azitli bir bilesik nedeniyle gerceklesmis;

“….sıcak acyl azide’ın üzerine sıcak benzen konulması üzerine hızlı gaz çıkışıyla patlama meydana gelmiş…..” (metucan 25.02.2011)

Aklima, bundan 5-6 sene Aachen’da doktora yaparken alt katimizdaki Prof. Gais’in labindaki patlama geldi. Onda da yine azitli bir bilesigin buyuk olcekteki sentezi sirasinda korkunc bir patlama olmus ve sanseseri laboratuvarda kimse olmamasi nedeniyle (Grup toplantilarinin gorunmez hikmetleri) yaralanan olmamisti.

Ayni labda calisan Serdar’in cektigi yandaki fotografta da goruldugu gibi, ceker ocagin surgulu penceresinin yerinden oynatacak kadar buyuk bir patlamaydi gerceklesen. Ceker ocak icindeki atik sisesinin hali ise icler acisi. Cam cam ustunde birakmayan bir patlama. Serdar’dan edindigim bilgilere gore, deneyi koyan doktora ogrencisi, buyuk olcekte sentezlemek icin hazirladigi azitli tepkimenin, cam balonunu sikica kapamis (Olumcul hata no 1).

Yahu azit de neyin nesidir diyenler icin kisa bir aciklama yapayim. Azit, -N3 grubunun oldugu bilesiklere verilen genel bir isim. Bin bir cesit turevleri olabilir bunun. Oldukca sik kullanilir degisik amaclar icin. Mesela en yaygin kullanimi, sodyum azit olarak arabalardaki hava yastigidir[1]. Zaten sirf bu kullanimi ile de nasil bir patlamaya hazir bir bilesik turevleri oldugu anlasilir sanirim. Patlama da bozunmalari sonucu cikardiklari N2 gazindan kaynaklanir. Patlama denilen sey, kucuk bir hacimde bir anda, cok hizli bir sekilde olusan gaz veya gazlarin bulunduklara kaba sigmayarak yirtinmalaridir. Evet resmen yirtinir bunlar. Hava yastiklarinda bu kontrol bir sekilde gerceklesir, hayat kurtarir. Laboratuvarda cam bir balon icinde gerceklesirse, parca tesirli bomba etkisi yapar, dehset sacar, cam sacar, yuzunuz gozunuz parcalanir.

Sanirim laboratuvarda beni en cok endiselendiren seylerden biri bu. Cam bir balonun yuzume patlamasi. Defalarca azitli bilesiklerle calistim. Hatta bir keresinen 15 gram kadar benzil aziti bir defada sentezlemisligim de vardir. Benzildiazit diye kisaca hatali isimlendirecegim 1,4-bis(azidometil)benzen de sentezlemistim, birkac gramlik olceklerde. Ancak her defasinda cam balonun agzini cok hafif bir sekilde sadece iceriye kazara birsey girmesin diye kapattim ve oda sicakliginda gerceklestirdim (Hoş, isitmam gerekmiyordu da ondan).

Zira, azitli bilesiklerle deney yaparken yapilan olumcul hata, tepkime kabini isitmak veya agzini siki bir sekilde kapatmak. Eger illa isitmaniz ve agzini kapatmaniz gerekiyor, yani oksijen ve nem hassasiyeti var ise bu durumda yapmaniz gereken, tepkimenin gerceklesecegi cam balonu, celik bir kabin icine yerlestirmektir. Agzi vidali olan bu kaplar, laboratuvar malzemesi satan yerlerden temin edilebiliyor.

Eger bu da mumkun degilse, yine laboratuvarlar icin satilan plastik ve seffaf koruyucu kalkanlar ceker ocagin icine cam balon ile disarisi arasina yerlestirilebilir.

Azit iyidir hostur ama bu tur sorunlarindan dolayi endustriyel olarak az tercih edilen reagentlerden biridir. Mesela onemli bir dogal urunun ya da bir ilacin sentezini mi yaptiniz. Eger senteziniz de azit iceren bir basamak var ise bu maalesef endustriyel uygulamalar icin, buyuk olcekli sentezler icin hic de tercih edilen bir durum olmadigindan, bu tur bir uygulama bulma sansi oldukca dusmektedir.

Ha hic mi yok azit iceren endustriyel boyutta organik molekul sentezi. Var elbette, mesela bunlardan belki de en unlusu, kus gribi vakasiyla gundemimize giren, Tamiflu‘nun sentezi[2]. 2005 yilinda, tamiflu’nun baslangic maddesi olan şikimik asit’in elde edildigi cin yildiz anasonu, artan uretimi karsilayamayinca, bir cok organik kimyaci, alternatif sentezler uretmeye baslamisti. Azit kullanilarak yapilan eski sentez de tekrar masaya yatirilmis ve azitsiz alternatif sentezler arayisiyla onlarca makale yayimlanmisti[3].

(Chem Draw da Ş harfi yazılmadığı için şikimik asiti orijinal hali shikimic olarak yazmış bulundum, bilinçli bir durumdur)

Şikimik asit kitligi da biyokimyasal sentezi gerceklestirilerek bertaraf edilmisti[5].

Kisacasi, azit iyidir hostur ama varolussal sorunlari nedeniyle, insanoglunun basina bela olmaktan da geri durmamakta. Bize dusen de guvenlik acisindan gerekeni yapip, tedbiri elden birakmamaktir.

Son olarak da yaralananlara tekrar gecmis olsun diliyorum.

[1] Mesut Erkinöz, Hava Yastiklari, Katalizör E-Dergisi, Sayı 1, 2008, Sayfa 32. http://www.katalizor.net/katalizor01.zip

[2] Abrecht, S.; Harrington, P.; Iding, H.; Karpf, M.; Trussardi, R.; Wirz, B.; Zutter, U. Chimia 2004, 58, 621.

[3] http://en.wikipedia.org/wiki/Oseltamivir_total_synthesis

[4] Johansson Louise, Lindskog Anna, Silfversparre Gustav, Cimander Christian, Nielsen Kristian Fog, Liden Gunnar (2005). “Shikimic acid production by a modified strain of E. coli (W3110.shik1) under phosphate-limited and carbon-limited conditions”. Biotechnology and Bioengineering 92 (5): 541–552 http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/bit.20546/abstract

Leave a Reply

You must be logged in to post a comment.